چگونگی مدیریت بهداشتی پرورش ماهی

چگونگی مدیریت بهداشتی پرورش ماهی

تهیه شده از کتاب آقای دکتر مهرزاد مهرابیان فر

گام نخست در موفقیت پرورش ماهی به مدیریت بهداشتی آن بستگی دارد. مهمترین، آسان ترین و کم هزینه ترین روش جلوگیری از صدمات و ضایعات ناشی از بروز بیماری ها در یک استخر پرورش ماهی پیشگیری از بیماری و محافظت از ماهی ها در برابر عوامل بیماری زا است.

انتخاب صحیح آب و زمین مناسب برای پرورش ماهی، طراحی مناسب یک مزرعه براساس موازین بهداشتی و بالاخره مدیریت مطلوب بهداشتی از ارکان تولید اقتصادی ماهی در یک مزرعه است.

برای مدیریت بهداشتی مزارع باید موارد زیر را در نظر داشت:

استفاده از حوضچه های ضدعفونی کننده در محل ورودی مزارع پرورشی الزامی است.

قبل از ورود خودرو حمل مجاز به مزرعه پرورشی، مزرعه دار بایستی نسبت به ضدعفونی چرخ های خودرو با ترکیبات کلر (ppm 100) و یا سایر ترکیبات مجاز اقدام نماید.

خودروهای حمل مجاز موظفند قبل از حمل زیر نظر دامپزشک مرکز تکثیر مبدا نسبت به شستشو و ضدعفونی مخزن یا مخازن حمل و همچنین خودرو اقدام نموده و گواهی مربوطه را دریافت نمایند. اعتبار هر بار ضدعفونی به منظور بارگیری حداکثر یک هفته می باشد.

لارو بچه ماهی سالم از مراکز تکثیر دارای مجوز بهداشتی معتبر تهیه گردد.

حمل و نقل لارو بچه ماهیان طبق ضوابط بهداشتی ابلاغ شده سازمان دامپزشکی کشور انجام بگیرد که به منظور کنترل بیماری ها توصیه می گردد منبع تامین بچه ماهی و لارو ترجیحا از یک مرکز تکثیر داخل استان انجام گردد.

قرنطینه بچه ماهیان جدید ورودی به مزرعه پرورشی جهت انجام بررسی ها و آزمایشات لازم قبل از رهاسازی نهایی در استخر های پرورشی به همراه ضدعفونی بچه ماهیان قرنطینه شده با مواد استاندارد و بهداشتی ضروری است ( بهتر است ماهیان حداکثر برای ۴ هفته و حداقل به مدت ۲ روز در حالت قرنطینه به سر ببرند، چون ممکن است ناقل بیماری باشند).

ثبت روزانه و تهیه گزارش تلفات مشکوک به بیماری و ارسال به دامپزشکی در اسرع وقت

تراکم ذخیره سازی مناسب در بین گونه های پرورشی بر حسب اقلیم و شرایط احتمالی بیماری ها در منطقه و رعایت الگوی پرورشی استاندارد باید رعایت شود. ماهیان برای رشد سریع و حفظ سلامتی خود نیاز به فضای حیاتی مطلوب دارند، زمانیکه تراکم ماهیان در استخرها افزایش یابد شرایط مطلوب زیستی آنها محدود می شود. برای جبران وضعیت فوق امکان افزایش میزان اکسیژن، هوادهی و ورود آب تازه تا حدی وجود دارد اما حذف مواد زائد مثل گازهای تنفسی ماهی (NH3 و CO2) به سادگی ممکن نیست و نیز تحمیل استرس به ماهیان و تسریع گسترش مراحل عفونی درماهیان اجتناب ناپذیر است. بنابراین تعداد ماهیان موجود در هر استخر باید متناسب با وزن ماهیان، مقدار آب و ابعاد استخر باشد.

انتقال بسیاری از عوامل بیماری زا از طریق آب انجام می گیرد، بنابراین تأمین آب عاری از این عوامل از وظایف مهم پرورش دهنده به حساب می آید. از روش های تأمین آب سالم می توان استفاده از صافی های شنی یا استفاده از مخزن بدون ماهی قبل از آبگیری استخر نام برد. همچنین اجرای عملیات هم دمایی در هنگام ذخیره سازی و ماهی دار کردن استخر های پرورشی به منظور کاهش استرس های حمل و نقل و تلفات ناشی از آن الزامی است. برای ماهیان گرمابی دمای ۱۵ تا ۳۰ درجه سانتی گراد مناسب است، اگر ماهی کپور را از آب ۱۷ درجه وارد آب ۲۷ درجه کنند اختلال در فشار اسمزی رخ داده و ماهی حجم زیادی از الکترولیت های بدن خود را از دست می دهد و به دنبال آن سیستم ایمنی بدن ماهی کاهش پیدا می کند.

تعویض مناسب آب بر حسب شرایط زمانی به منظور دفع و رقیق سازی سموم و گازهای تولید شده و نیز متعادل ساختن دمای آب استخرها و همچنین حذف بقایای فیتوپلانکتونی و زئوپلانکتونی و میکروارگانیسم های ایجاد کننده انواع شکوفایی جلبکی به منظور افزایش کیفیت آب مزرعه در اواسط دوره و روزهایی با هوای شرجی الزامی است. در مورد ماهیان قزل آلا چون در حجم کم تراکم بالایی دارند وقتی میزان آمونیاک و نیترات زیاد شود قادر به دفع نیستند. ماهی کلیه دارد ولی ۹۰% مواد دفعی بدن ماهی از آبشش با انتشار ساده دفع می شود . در محیط استخر وقتی آمونیاک بیش از حد افزایش یابد دفع نمی شود و برای دفع مواد ازته نیاز به انتقال فعال و مصرف انرژی است و ماهی به جای وزن گیری انرژی از دست می دهد پس باید سرعت تعویض آب بیشتر شود.

به منظور جلوگیری از ایجاد شکوفایی جلبکی غیر استاندارد و نامتعادل استفاده از کود مرغی ممنوع بوده و بروز احتمالی بلوم فیتوپلانگتونی در استخر وجود دارد.

ثبت روزانه فاکتورهای فیزیکو شیمیایی آب مانند درجه حرارت، اکسیژن، سختی و مواد آلی همچنین بررسی سلامت ماهیان باید بصورت مستمر صورت گیرد تا در صورت مشاهده شرایط نامساعد نسبت به اصلاح آن اقدام گردد. همچنین تغییر نکردن PH محیط آب آهک caco3اضافه کرده چون آهک خاصیت بافری آب را افزایش می دهد.

کنترل گازهای سمی استخر های پرورشی و ثبت و اندازه گیری دوره ای آنها در مزرعه پرورش الزامی است. گازهای سمی مثل H2sدر ترکیب با آب تولید اسید سولفوریک می کند که موجب مرگ ماهیان می شود.

در استفاده از غذا های کنسانتره به شرط نگهداری صحیح معمولاً مشکل آلودگی غذا وجود ندارد، اما در غذادهی توسط غذاهای دستی بخصوص موادی که سریع فاسد می شوند مثل ضایعات کشتارگاهی خطر ابتلاء ماهیان به بیماری های میکروبی بسیار زیاد است، بنابراین در نحوه تهیه و نگهداری خوراک رعایت نکات زیر ضروری است:

الف) تامین غذا از منابع کاملا بهداشتی و سالم انجام بگیرد.

ب) غذا باید در انبارهای خشک، خنک و تمیز نگهداری شود و در مورد غذاهای کنسانتره به تاریخ مصرف آنها باید توجه کرد.

ج) مواد و غذای ورودی به انبار بایست از نظر آلودگی به حشرات و آفات کنترل شود.

د) از چیدن کیسه های غذا در کف انبار خودداری شود برای این کار می توان از پالت ها یا الوار چوبی استفاده کرد.

ه) در مورد استفاده از ضایعات کشتارگاهی، غذا باید به اندازه نیاز روزانه تهیه شده و قبل از مصرف حرارت داده شود، همچنین استفاده از گونه های قابل کنترل و نظارت بایستی انجام بگیرد. توصیه می شود استفاده از چنین موادی در مزارع به طور کلی متوقف شود زیرا منشا آلودگی خواهد بود.

قسمت ضروری دیگر در برنامه مدیریت بهداشت، پایش بیماری ها بوده که شامل برنامه ریزی منظم جهت ارزیابی بهداشتی استخرهای یک مزرعه است و با توجه به موقعیت و وضعیت مزرعه، نمونه گیری از ماهیان تلف شده، ماهی های زنده و یا از هر دو باید بعمل آید. در ماهیان از آبشش، پوست، باله و اندام های داخلی به ویژه کلیه جهت کشت باکتریایی ، جداسازی ویروسی و غیره نمونه برداری می شود. به هر حال هیچ کدام از این آزمایشات نمی تواند قطعا نشان دهنده عدم آلودگی به پاتوژن های بالقوه در جمعیت ماهیان باشد و تنها به کاهش خطرات ناشی از عوامل بیماری زا در مزرعه کمک می کند.

نحوه غذا دهی و میزان غذادهی، باید متناسب با الگوی پرورشی باشد.

به کارگیری کارشناس و مسئول فنی پرورش ماهیان گرمابی در مزارع و مجتمع های پرورشی الزامی است.

جمع آوری و دفن بهداشتی کلیه تلفات در مزرعه پرورش و دفن آنها در گودالی عمیق و آهک پاشی آنها باید انجام بگیرد. در صورت استفاده از چاه تلفات به روش ذیل اقدام شود:

۱- استفاده از آهک زنده به عمق ۱۰ تا ۲۰ سانتی متر در کف چاهک

۲- دفن ماهیان تلف شده به صورت لایه به لایه با آهک زنده با نسبت ۱ به ۱ (حداکثر ظرفیت دفن تلفات تا ۵۰ سانتی متری دهانه چاهک می باشد).

۳- آهک پاشی به عمق ۱۰ تا ۲۰ سانتی متر بر روی آخرین لایه تلفات

۴- اضافه کردن خاک به ارتفاع ۴۰ سانتی متری بر روی آخرین لایه آهک

۵- ریختن آب بر روی چاهک به میزان حداقل ۲۰۰ لیتر به صورت تدریجی حداقل در عرض ۳۰ دقیقه

۶- ایجاد تمهیدات حفاظتی مناسب چون پوشاندن چاهک با سنگ و درپوش های مختلف جهت جلوگیری از دسترسی حیوانات مزاحم چون سگ ، گربه یا حیوانات وحشی به لاشه های دفن شده

۷- دستکاری و تخریب محل چاهک های دفن بهداشتی نباید تا ۳ ماه انجام بگیرد.

یاد مان باشه که :

استفاده از دستکش های حفاظتی مناسب نفوذناپذیر مقاوم به حرارت با لایه کتان، عینک و پوشش محافظ صورت، چکمه های مناسب و البسه نخی کار در عملیات دفن بهداشتی ضروری است.

در صورت عدم وجود کوره لاشه سوز و یا نداشتن موقعیت مناسب جهت حفر چاهک، مزرعه دار باید محلی را در گوشه مزرعه به دور از دسترسی در خلاف جهت وزش باد برای سوزاندن تعبیه کند.

کنترل پرندگان و موجودات موذی در مزارع پرورشی با استفاده از تمهیدات لازم همچون توری، فنس کشی ، مترسک و … الزامی است.

استفاده از هر گونه دارو درمانی، پروبیوتیک ها و محرک های ایمنی می بایست به اطلاع دامپزشک فارم انجام بگیرد.

معمولا پیشگیری دارویی در مزارع ماهی جهت جلوگیری از گسترش بیماری های عفونی کاربرد دارد. به علاوه از عوامل آنتی میکروبیال (تتراسیکلین ها) نیز به عنوان محرک رشد استفاده می شوند .